1. Genel Bir Bakış
Kapitalizmin olgunlaşması, buna bağlı olarak rekabetin artması ve sonuç olarak yasal düzenlemelere duyulan ihtiyaç, haksız rekabet hukukunun gelişimine zemin hazırlamıştır. Modern ekonomik sistemler ekonomik rekabeti beraberinde getirmiş ve kanun koyucuları hangi alanların rekabete açık olup hangilerinin olmadığını belirlemeye yöneltmiştir. Bu bağlamda, rekabet hukuku serbest piyasanın işleyişini sağlarken, haksız rekabet hukuku haksız fiilin özel bir biçimi olarak ortaya çıkan haksız uygulamaları önlemeyi amaçlar.
Haksız rekabet hukukunun konusu, dürüstlük kuralına aykırı ticari uygulamalara karşı emeği (girişimcilik çabası, deneyim ve yatırım dahil) korumaktır. Rekabet hukuku rekabeti hem korumayı hem de geliştirmeyi hedeflerken, haksız rekabet hukuku bu süreçte ortaya çıkabilecek adaletsizlikleri önlemeyi amaçlar. Dürüstlük kuralı bu alanda merkezi bir rol oynar.
Yasal olarak düzenlenmiş ve bozulmamış bir rekabet ortamında, tüm piyasa katılımcıları (rakipler, tedarikçiler, hizmet sağlayıcılar) diğerlerinin dürüstlük kurallarına uygun hareket edeceğini bekleme hakkına sahiptir. Bu ilke ihlal edildiğinde, bu tür davranışlar bu güvene ters düşer ve haksız rekabetle sonuçlanır.
2. Türk Hukukunda Haksız Rekabetin Düzenlenmesi
Türk hukukunda haksız rekabete ilişkin temel düzenlemeler Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve Türk Borçlar Kanunu'nda (TBK) yer almaktadır. Uygulanacak yasal hükümler (TBK Md. 57; TTK Md. 54–63) uyuşmazlığın niteliğine göre değişir. Konu ticari nitelikteyse TTK uygulanır; uyuşmazlık yanıltıcı reklamlar, yanıltıcı beyanlar veya dürüstlük kuralına aykırı davranarak müşteri kaybına neden olan herhangi bir davranışı içeriyorsa, TBK uygulanır.
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 62. maddesi, mesleki özen gereklerini karşılamayan ve ortalama tüketicinin ekonomik davranışını önemli ölçüde bozan veya bozma ihtimali olan her türlü ticari uygulamanın haksız olduğunu belirtir. Özellikle yönetmelik ekinde sıralanan aldatıcı veya saldırgan uygulamalar haksız ticari uygulama olarak kategorize edilir. Bu tür davranışlar yasaktır ve tüketiciler hem TTK'dan hem de bu hükümden yararlanabilirler.
Ayrıca, tekelleşmeyi ve hakim durumun kötüye kullanılmasını önlemek amacıyla çıkarılan 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun da haksız rekabet hukukunun bir kaynağıdır.
3. Haksız Rekabet Halleri
Haksız rekabet halleri TTK'nın 55. maddesinde sınırlı sayıda olmamak üzere sayılmıştır. Bunlar şunları içerir:
- Yanıltıcı reklamlar, aldatıcı pazarlama teknikleri ve diğer hukuka aykırı davranışlar;
- Sözleşmeyi ihlale veya feshe yöneltme;
- Başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma;
- İş ve ticaret sırlarının hukuka aykırı açıklanması;
- İş şartlarına ve uygulamalarına uymama;
- Dürüstlük kuralına aykırı işlem şartları kullanmak; özellikle yasal düzenlemelerden önemli ölçüde sapan veya bir tarafa orantısız yük getiren işlemler.
Maddenin gerekçesinde, bu örneklerin yalnızca haksız rekabetin kapsamını genişletmekle kalmayıp aynı zamanda korumayı yeni konulara ve taraflara da yaydığı açıklanmaktadır. Bu hükümler, tüm piyasa katılımcılarının yararına saf ve adil bir rekabet sağlamaya yöneliktir.
4. Haksız Rekabetin Hukuki Sonuçları
a. Hukuki Sorumluluk
TTK'nın 56. maddesi uyarınca, haksız rekabet durumunda başvurulabilecek hukuki yollar şunlardır:
- Tespit davası,
- Men davası (önleme),
- Düzeltme davası (beyanların veya yayınların düzeltilmesi),
- Maddi tazminat,
- Manevi tazminat.
Failin kusurlu olması durumunda tüm davalar açılabilir; ancak kusur yoksa sadece tespit, men ve düzeltme davaları açılabilir.
b. Cezai Sorumluluk
TTK'nın 62. maddesi, haksız rekabet fiilleri için cezai yaptırımlar öngörür. Fiil daha ağır bir suçu oluşturmuyorsa, hak sahiplerinden birinin şikayeti üzerine cezai kovuşturma yapılabilir ve bu durum hapis cezası veya adli para cezası ile sonuçlanabilir.
Tüzel kişilerin cezai sorumluluğu 63. maddede ele alınmıştır ve haksız fiil bir tüzel kişinin faaliyetleri kapsamında işlenirse özel güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
5. Tespit Davası
Tespit davası, bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığını veya yokluğunu tespit etmeyi amaçlar. Haksız rekabet bağlamında, bir fiilin haksız rekabet oluşturup oluşturmadığını tespit etmek için kullanılır.
- Tespit davası açmak için kusur şartı aranmaz.
- Dava hem Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda (HMK) hem de TTK'da tanınmıştır; haksız rekabet konularında TTK hükümleri önceliklidir.
- Koruma; rakipler, müşteriler ve piyasa katılımcıları dahil olmak üzere kamu yararını kapsadığından, TTK Madde 56 uyarınca hukuki yararın ayrıca kanıtlanmasına gerek yoktur.
- Zamanaşımı süresi: Davacının fiili öğrendiği tarihten itibaren 1 yıl ve fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren 3 yıldır.
6. Men Davası
Men davası, haksız bir fiilin tekrarını veya devamını önlemeyi amaçlar:
- İnandırıcı bir risk, yani tehlike mevcutsa fiil işlenmeden önce bile açılabilir.
- Kusur şartı aranmaz.
- Saldırgan davranışın durdurulmasını hedefler.
- TTK Madde 56/4 uyarınca, men kararı sadece faile karşı değil, aynı zamanda haksız mallardan ticari olarak yararlanan herkese karşı icra edilebilir.
- Zamanaşımı süresi TTK Madde 60'ı izler, ancak mahkemeler haksız fiil devam ettiği sürece zamanaşımının işlemeyeceğine hükmetmiştir.
7. Davanın Tarafları
a. Davacılar
- Zarar görenler: Ticari veya ekonomik çıkarları doğrudan zarar gören veya tehlikeye giren kişiler.
- Müşteriler: Men veya tespit davası açabilirler ancak malların imhasını talep edemezler.
- Meslek odaları, kamu kurumları ve tüketici örgütleri: TTK Madde 56 uyarınca dava açabilir ve ayrıca 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'dan yararlanabilirler.
b. Davalılar
- Haksız fiilin failleri.
- İşverenler: TTK Madde 57 ve TBK Madde 66 uyarınca, özellikle gerekli özenin gösterildiğinin kanıtlanamadığı tazminat taleplerinde sorumludur.
- Basın ve yayın organları: TTK Madde 58 uyarınca, rızaları dışında hareket edilmediği veya yayından haberdar olmadıkları durumlar haricinde, yayınlanan içeriğin sahiplerine veya ilan verenlere karşı dava açılabilir.
8. Görevli Mahkeme
a. Görev
- TTK Madde 5 uyarınca, dava değerine bakılmaksızın Asliye Ticaret Mahkemeleri görevlidir.
- Fikri mülkiyetle ilgili haksız rekabet uyuşmazlıklarında Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemeleri görevli olabilir.
- Fail bir çalışan ise, İş Mahkemeleri görevli olabilir.
- Tüketiciler söz konusu olduğunda, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun Madde 73 uyarınca Tüketici Mahkemeleri görevli olabilir.
b. Yetki
HMK Madde 6 ve 16 uyarınca, davalar şu yerlerde açılabilir:
- Davalının yerleşim yeri,
- Fiilin işlendiği yer,
- Zararın ortaya çıktığı veya çıkma ihtimalinin olduğu yer,
- Veya davacının yerleşim yeri.
Kesin yetki kuralı uygulanmadıkça, davalı süresi içinde itiraz etmezse yetkisiz bir mahkemede açılan dava görülebilir.
Sonuç
Liberal ekonomik model ve serbest piyasa sistemi, rekabet hukukunun gelişmesini zorunlu kılarken, haksız rekabet hukuku haksız ticari davranışları yaptırıma bağlayarak sistemi dengeler. Bu çalışma, haksız rekabetle mücadelede başvurulabilecek temel hukuki yollara odaklanmış ve kritik usul ve esas noktalarını vurgulamıştır.
Ekonomi ve piyasalar her gün geliştikçe, haksız rekabet hukuku da hukukun diğer dalları gibi uyum sağlamaya, açık kurallar koymaya ve usul yollarını belirlemeye devam edecektir.
Kaynakça
Prof. Dr. Sabih Arkan, Ticari İşletme Hukuku, 24. Baskı, Ankara, 2018.
Prof. Dr. Mehmet Bahtiyar, Ticari İşletme Hukuku, 19. Baskı, İstanbul, 2018.
Prof. Dr. Sami Karahan, Ticari İşletme Hukuku, 26. Baskı, Mimoza Yayınları.
Prof. Dr. İsmail Kayar, Ticari İşletme Hukuku, 11. Baskı, Seçkin Yayıncılık.
Doç. Dr. Aytekin Çelik, Ticaret Hukuku, 7. Baskı, Ankara, 2017.
Dr. Mehmet Özdamar & Arş. Gör. İbrahim Ermenek, Haksız Rekabet Davaları ve Korunan Menfaatler, Ankara Barosu Dergisi.
Av. Engin Erdil, Fikri Mülkiyet Hukuku Ders Kitabı, İstanbul, 2016.
Şirin Koçak Gündüz, Haksız Rekabette Hukuk Davaları, Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, 2019.
Şirin Güven, Haksız Rekabet Hukukunda Amaç ve Korunan Menfaatler, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2011.
Prof. Dr. Füsun Nomer Ertan, Haksız Rekabet Hukuku, 1. Baskı.